17 september 1944 … het begin

Bronnen:

  • IsGeschiedenis
  • Mijn Gelderland/canons/Ede
  • Omroep Gelderland
  • NOS

Operatie Market Garden (september 1944) behoort tot de grootste geallieerde mislukkingen van de Tweede Wereldoorlog. Het doel van de operatie, het in handen krijgen van bruggen over de Nederlandse Rijn, wordt niet behaald. Maar wat is het verhaal achter dit fiasco?

Operatie Market Garden begint op 4 september 1944. Op die dag geeft de Britse veldmaarschalk Bernard Montgomery opdracht een ambitieus plan uit te werken om de rivierovergangen bij Grave, Nijmegen en Arnhem in handen te krijgen. Montgomery hoopt zo het terugtrekkende Duitse leger een beslissende nederlaag toe te brengen.

Op 10 september geeft generaal Dwight Eisenhower, de geallieerde opperbevelhebber in Europa, eindelijk het groene licht. Montgomery’s plan wordt opgesplitst in twee suboperaties.
De luchtlandingsoperatie (codenaam Market) zal drie divisies omvatten, terwijl de grondoperatie (codenaam Garden) drie korpsen ter beschikking krijgt. In totaal zullen zo’n 35.000 luchtlandingstroepen aan de grond worden gezet.
Daar staan bij de start van de operatie zo’n 15.000 man aan Duitse zijde tegenover. Dit numerieke voordeel zal echter niet voldoende zijn voor de geallieerden om de slag te winnen, aangezien de Duitsers over twee andere voordelen beschikten. Het landschap in het Rijngebied is in het voordeel van de verdedigers en de Duitse bevoorradingsroutes zijn korter dan de geallieerde routes.

In Montgomery’s plan moeten luchtlandingstroepen de vitale bruggen over de grote rivieren veroveren. Tegelijkertijd zal het grondleger over land oprukken, om de posities van de parachutisten veilig te stellen en te consolideren.

Op 17 september is het zover. De heidevelden van Ede, Renkum, Heelsum en Wolfheze zijn de landingszones van de Britse parachutisten.

De landing is gepland op zondag 17 september rond 13.00 uur. In de ochtend en middag voeren geallieerde bommenwerpers twee bombardementen uit. De doelen zijn onder meer vliegveld Deelen en de kazernes en spoorlijnen in Ede. Daar zitten Duitsers die de parachutisten kunnen tegenhouden. Er wordt echter van grote hoogte gebombardeerd. In Ede wordt het oude centrum zwaar getroffen en gedeeltelijk zelfs geheel weggevaagd. Er zijn 69 burgerslachtoffers. De kazernes en spoorwegen zijn nauwelijks getroffen.

De Duitse tegenstand blijkt veel taaier dan verwacht. Nadat in Renkum/Heelsum de eerste landing goed is verlopen trekken de meeste parachutisten naar Arnhem. Op zondagavond dringen de Duitsers en Nederlandse SS-ers vanuit Ede de Ginkelse heide binnen die verdedigd wordt door een Schots bataljon.

Als op maandag 18 september de tweede landing plaatsvindt, is de slag om de hei in volle gang. Van de tweeduizend parachutisten wordt ongeveer tien procent uitgeschakeld … de hei blijft in geallieerde handen. In de loop van de avond verlaten het Schotse bataljon en de tweede lichting parachutisten de hei om de aanval op Arnhem te ondersteunen. Nauwelijks 800 van de 12.000 parachutisten slagen erin de Rijnbrug te bereiken. Het bataljon onder leiding van John Frost moeten na een verbeten strijd van vier dagen hun posities opgeven.


Op 19 september zal de hele Poolse Onafhankelijke Parachutisten Brigade ten zuiden van de Rijnbrug bij Arnhem gedropt worden. Door de aanhoudende dichte mist wordt het vertrek afgelast. Die dag vertrekken alleen 35 zweefvliegtuigen met anti-tankkanonnen en de jeeps van de Poolse geneeskundige eenheid.
Bij het geplande landingsterrein voor de Poolse zweefvliegtuigen ten noorden van Oosterbeek bij het landgoed Papendaal wordt zwaar gevochten. De zweefvliegtuigen landden in het centrum van de strijd. De verliezen zijn groot. De vliegtuigen worden reeds in de lucht of direct na de landing beschoten. Zweefvliegtuigen vliegen in brand, de uitrusting gaat verloren. Van de 87 soldaten sneuvelden er vijf terwijl er elf gewond raken. Van de 18 6 ponder kanonnen kunnen er slechts drie worden gered.

Op 20 september wordt om zeven uur ‘s morgens ondanks de zware mist de Poolse brigade weer in staat van paraatheid gebracht. In de namiddag wordt het vertrek van de Polen afgelast. Zo gaan 2 dagen (19 en 20 september) voorbij van wachten. De Duitsers veroverden de Westerbouwing ten westen van Oosterbeek. Hierdoor en omdat de Nederlandse veerbaas de kabel van de veerpont gekapt heeft is het Drielse veer onbruikbaar geworden.

In het holst van de nacht van maandag 25 op dinsdag 26 september 1944 moeten ruim 2300 militairen zich terugtrekken naar de overzijde van de Rijn bij Driel. Bijna duizend Poolse paratroepen zitten al sinds donderdag vast bij Driel. Direct na hun landing blijkt dat de Duitsers de noordkant van het Drielse voetveer in handen hebben waardoor de Polen de Rijn niet konden oversteken.
De tocht van de soldaten loopt van hotel Hartenstein door de bossen van Oosterbeek naar de uiterwaarden bij de Rijn. Witte linten langs de route, afkomstig van parachutes, geven de weg aan om bij de rivier te komen. Die linten worden daardoor een levenslijn voor de soldaten. Verlies je het lint of raakje je voorganger kwijt dan kan dat betekenen dat je verdwaalt of erger. Veel van de geallieerden hebben de tocht niet overleefd.

Daar aangekomen is het de bedoeling dat ze met twee amfibievoertuigen de Rijn oversteken, een stukje ten oosten van de oprit van het Drielse veer. Maar beide voertuigen komen vast te zitten in een diepe sloot achter de dijk. De Poolse militairen hebben dan alleen nog een paar rubberbootjes tot hun beschikking. Per bootje kan slechts één persoon vervoerd worden. In het donker lukte het op die manier 52 Polen over te zetten. Enkele militairen die zwemmend de overkant proberen te bereiken verdronken of drijven af met de stroming en komen in gebied terecht dat in Duitse handen is.

Stille tocht
Dat witte lint dat ze moesten volgen, is nu het symbool voor het terugtrekken van de geallieerden door de uiterwaarden tijdens de periode van herdenken in september. Op de laatste dag dat de White Ribbon Mile gelopen kan worden, op 25 september, is er een stille tocht als officiële afsluiting van de herdenkingen rond de Slag om Arnhem voor dit jaar. De White Ribbon Mile begint achter de Oude Kerk aan de Benedendorpsweg en eindigt bij een monument aan de Rijn. De korte wandeling langs een wit lint herinnert eraan hoe de Engelse en Poolse soldaten zich moesten terugtrekken na het mislukken van de Slag om Arnhem.

Er zijn veel ”herinnerings”-routes (in de maand september ook met gids) uitgezet. Ik hoop morgen met mijn dochter de Oosterbeekse route de Perimeter samen met de White ribbon mile te lopen.

Als Nederlander ken je uiteraard deze geschiedenis maar als je hier woont gaat het veel meer voor je betekenen. Alles in deze dagen staat in het teken van de Market Garden. De foto bovenaan dit blog heb ik in 2019 genomen vanuit mijn eigen huis. Het filmpje hieronder spreekt voor zich … de dropping vlak achter mijn huis. Ik kom onder een parachute terecht … kijk op 1min 40 … voor mij een uniek filmpje.

2 comments

  1. Bedankt voor je gedetailleerd verslag over Market Garden. We kennen inderdaad allemaal de geschiedenis en hebben de film gezien. Elk jaar zijn er de herdenkingen ‘opdat wij niet vergeten’. Jij kent dit gebied, en kun Jij je nog beter een voorstelling er van maken hoe het toen geweest moet zijn. Ik hoop dat het je lukt om de Perimeter te lopen vandaag. De ‘Perimeter’ is ook een interessante Link vind ik.

    Like

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

Deze site gebruikt Akismet om spam te bestrijden. Ontdek hoe de data van je reactie verwerkt wordt.