Parken Zypendaal en Sonsbeek …

Als ik bezig ben met het uitzoeken van een wandeling voor morgen … heel lastig om iets van ca.5 km te vinden … stuit ik op de GLK rondwandeling Park Zypendaal en Park Sonsbeek. Al snel zit ik helemaal in de geschiedenis en heb ik voor morgen leuke achtergrondinformatie. Grote camera maar mee … een kleine wandeling met een grote historie. Ik heb er al eerder gewandeld maar nooit met deze info.

Mocht je geen zin hebben in een geschiedenisles 😄😄 … sla dit over en wacht op de foto’s van morgen.

Hoever de geschiedenis van De Syp (koosnaampje Zypendaal) sypelt is niet te zien. In 1642 schijnt er al een huis en hof te hebben bestaan. Men stelt zelfs dat Hertog Karel rond 1524 een torentje had laten bouwen op de plek waar nu het huis Zypendaal staat. Het torentje is niet bevestigd maar in een zaak uit 1569 wordt wel gezegd dat Hertog Karel de Zijpe had gebruikt als visvijver.

De makkelijkste start is op de grote parkeerplaats bij Huis Zypendaal. Rond 1729 is het in eigendom van Willem van Bayen, burgemeester van Arnhem. Schulden maken dat hij het in 1743 moet verkopen aan de Arnhemse regent Hendrick Willem Brantsen.

Wel laat hij 2 schilderijen na .. de voorkant en de achterkant … zodat we een goed beeld hebben van het eerste huis.

Rond 1760 laat Brantsen het huis afbreken en een nieuwe bouwen. Dit huis is in de bijna 180 jaar dat het in de familie blijft, uitgebreid en verfraaid tot het huidige huis Zypendaal dat nu bijna 260 jaar bestaat. Hendrik Viervant is de ontwerper en is er één van de Viervant-dynastie. Vijf Viervants zijn architect … in die tijd meestal aangeduid als meester-timmerman of stads-timmerman.

Nog steeds is de benedenverdieping in de kostbare oude stijl ingericht. In 1883-1884 wordt het huis door Pierre Cuypers verbouwd. Aan de voorkant komt een vestibule, een balustrade op het dak, meerdere balkons en … er wordt zelfs een toren aan toegevoegd.

Buiten de coronavoorschriften kun je van april t/m oktober op zondag een kijkje binnen nemen tijdens een van de rondleidingen. Maar door onderstaand filmje word je ook al wat wijzer.

een kennismaking met de 18e eeuw … ook een klein stukje van de familie Brantsen op 21.32 min/27.55 min

Heel leuk om dat te combineren met een wandeling (in minder drukke tijden).

Wanneer Hendrik Willem Brantsen het nieuw gebouwde Zypendaal betrekt is hij al 60 jaar en zijn vrouw Johanna Elisabeth de Vree 51. Hun twee dochters zijn volwassen. Zij zijn opgegroeid in de voorganger van het huidige huis: een kleiner, kruisvormig pand dat dateert uit omstreeks 1650. Rond 1760 wordt dit huis afgebroken om plaats te maken voor het nieuwe Zypendaal. Zowel de voorloper als het huidige huis zijn door water omgeven.

Op de linkerfoto (herenkamer anno nu) lijkt het net alsof de herenkamer op de historische foto van omstreeks 1920 (met weduwe Brantsen-Bohlen) nauwelijks veranderd is. Nog steeds herinnert de kostbare meubilering en vele herinneringen aan de voormalige bewoners uit het geslacht Brantsen. Uiteindelijk hebben er 5 generaties Brantsen gewoond als de weduwe in 1926 overlijdt.

Het wordt dan aangekocht door industrieel Hartogs en pas in 1930 eigendom van de gemeente Arnhem die het verhuurt aan pensiongasten … o.a. Baron Van Heemstra (oud-burgemeester van Arnhem en tevens de grootvader van Audrey Hepburn), Duitse kleuterleidsters, evacués en het Ministerie van Oorlog. Na de Slag om Arnhem wordt het huis ingericht als hospitaal voor gewonde Duitse militairen.

In 1975 komt het in handen van Geldersch Landschap & Kasteelen op voorwaarde dat het een culturele bestemming krijgt. Met medewerking van het Arnhemse museum komt er een groot aantal gebruiksvoorwerpen van de familie Brantsen terug waardoor er nu zo weinig verschil lijkt tussen Zypendaal vroeger en nu.

Het monumentale Park Zypendaal dankt zijn naam aan het water dat op sommige plaatsen uit de grond sijpelt. Hier ontspringt de Sint Jansbeek. De loop van de beek is jarenlang verstopt geweest onder de grond. Enkele jaren geleden is de Jansbeek gedeeltelijk weer in oude luister hersteld.

De tuinen en het park zijn een combinatie van de formele Franse stijl met zijn strakke vormen en de romantische Engelse landschapsstijl, met de slingervijver om het huis en het grasveld met
boomgroepen en paden. Op het grote gazon staat een prachtige groep van vijf rode beuken van meer dan honderd jaar oud. Iets verderop zie je een spreng Het grondwater sijpelt hier omhoog uit de grond … vandaar de naam Zypendaal/Zijpendaal.

De St. Jansbeek of de Sonsbeek (maar er zijn meerdere verhalen over het ontstaan van deze naam) ontspringt achter Kasteel Zypendaal en stroomt vandaar naar de Rijn. De beek is een zogenaamde sprengenbeek, een in een heuvel uitgegraven kop waaruit het water continu opborrelt. Hij loopt dwars door de parken waar hij over 2,5 kilometer een hoogteverschil van 35 meter overbrugt.

Het is niet de Rijn, maar de Sint-Jansbeek die aan de basis staat van het ontstaan van de stad Arnhem (13 juli 1233 stadsrechten). Er zijn sporen gevonden die aangeven dat rond het jaar 700 v.C. de eerste mensen zich al aan deze beek vestigden. In de vroege middeleeuwen is het de belangrijkste levensader van Arnhem. Niet alleen door de watervoorziening, maar ook doordat het snel stromende water van de beek verschillende watermolens aandrijft.

Al sinds de 13de eeuw worden watermolens langs de St. Jansbeek gebruikt om graan te vermalen tot meel en papier te vervaardigen. De oudste is “de Gelderse watermolen” die olie uit zaad perste. Tot ongeveer 1836 stroomt de Sint-Jansbeek geheel open door de stad … een open riool. Er werden zogeheten beekmeesters aangesteld om er voor te zorgen dat er in de beek geen “vuylniss, noch onrendlicke dingen in geworpen, gestort oft gewassen en worden”.

Na de opkomst van de stoommachine worden de watermolens minder belangrijk en de St Jansbeek verdwijnt ondergronds maar … komt weer boven in december 2017.

opening St Jansbeek tijdens een sneeuwstorm … was zo mooi om mee te maken

De historische, Saksische Molenschuur … de Witte Watermolen is de enige nog werkende watermolen aan de Sint-Jansbeek. Deze molen maalt al sinds de 15de eeuw graan.

Het huidige Park Sonsbeek was eeuwenlang een bebost beekdal van de Sint-Jansbeek dat 250 jaar geleden bestond ze uit landerijen van verschillende eigenaren, waaronder hertog Arnoud van Egmond, hertog Karel, Keizer Karel V en Phillps II. Door opkoop en samenvoeging van landerijen breidde het landgoed zich steeds verder uit. In 1775 komen al deze landerijen in handen van Gerhard Pronck, burgemeester van Arnhem onder de naam Buitengoed Sonsbeeck. Begin 18e eeuw nemen vele oud-Indiëganger hun betrekking op de prachtige heuvels rondom Arnhem. Een van hen is Adriana van Bayen (1723-1755) uit Batavia.

Adriana van Bayen verkrijgt in 1742 de Hartjesberg/Hartgersberg en laat er in 1744 een witte villa bouwen door architect Anthony Viervant. Dit bouwwerk op de berg is de fundering van wat we nu kennen als de witte villa in Sonsbeek. In 1749 trouwt ze met Johan Jongbloet, een advocaat van het hof van Gelderland. Het landhuis wordt door stadsbewoners spottend het ‘huisje op de berg’ genoemd. Op het eind van de achttiende eeuw wordt het door zoon Roelof Roelofs Viervant met de zijvleugels vergroot.  Een halve eeuw na de aanbouw wordt het te koop gezet.

Een leuke bijkomstigheid is dat we dankzij de huidige eigenaren weten dat deze verkoop verliep via een advertentie in de Oprechte Haarlemse Courant in 1797:

Uit de hand te koop: De aller aangenaamste Buiten-Plaats, HARTJESBERG, gelegen aan de Schependom van een zeer naby de stad Arnhem, op de hoogt stadswarts aan het thans verkogt wordende Goed SONSBEEK, bestaande in een nieuw getimmerd en zeer logeabel Huis, voorzien van tien, in den nieuwsten smaak behangen, zo boven-als-beneden-kamers, waaronder een extra groote zaal, alle hebbende de overheerlykste uitzichten op de Stad, de geheelde Betuwe, Elten, Cleef en Cleefsland.’

Het landhuis heeft lange tijd te koop gestaan tot het in 1821 in handen kwam van baron H.J.C.J. van Heeckeren uit Den Haag. Ze hadden geen goed tijd in de villa. Overlijden van de kinderen .. ziektes …. de baron liet het in 1884 na aan zijn neef. Het huis – inclusief het inmiddels samengevoegde landgoed Sonsbeek – werd door de familie Heeckeren te koop gezet en de gemeente Arnhem die in 1899 het landgoed kocht .. het werd weer verkocht en uiteindelijk weer teruggekocht in 1987.

Inmiddels is het De Stadsvilla Sonsbeek … een Arnhemse hotspot voor diners, feestjes en zonnige zomermiddagen. En een trouwlocatie want mijn dochter is er in 1999 getrouwd.

Gewapend met heel wat info ga ik morgen op pad en hoop alles in het echt te kunnen zien waar ik vandaag over gelezen heb. Er is nog veel meer in deze beide parken te vinden. Ook laat ik de route los van GLK … ik heb er zelf eentje gemaakt op Komoot zodat ik niets zal missen.


One comment

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

Deze site gebruikt Akismet om spam te bestrijden. Ontdek hoe de data van je reactie verwerkt wordt.